Sztuka Sepiku Drukuj
Wpisany przez Ks. Jan Rykała SAC   
środa, 29 czerwca 2005 13:57

CiekawostkiSepik - "wielka rzeka", jak o niej mówią tubylcy, jest jedną z największych rzek na ziemi. Prawie na całej długości (1126 km) jest żeglowna i dzięki temu może służyć jako szlak handlowy i komunikacyjny w terenie pozbawionym dróg.

Rzeka nie tworzy delty, jej wody mieszają się z wodą oceaniczną dopiero 50 km od lądu. Mówi się, że mieszkańcy wysp przypływają do tego tzw. "oceanicznego jeziora słodkiej wody" by jej zaczerpnąć dla swoich potrzeb.

Silny prąd Sepiku podmywa często spore kawałki brzegów, które unoszone są przez wodę jako "pływające wyspy", porośnięte drzewami, na których nawet żyją zwierzęta - te, które nie zdążyły uciec na ląd.

Kiedy Europejczycy w końcu XIX w. po raz pierwszy dotarli w okolice Sepiku byli zaskoczeni bogactwem i różnorodnością sztuki ludowej ludzi uważanych za bardzo prostych, wręcz prymitywnych. Jej niezwykły efekt wizualny powstawał ...

... dzięki połączeniu realizmu i stylizacji, co tym dziwniejsze wydawało się to przybyszom, że większość tych dzieł sztuki to były przedmioty codziennego użytku, bynajmniej nie wykonywane i nie ozdabiane ze względów estetycznych.

Tradycyjna sztuka Sepiku jest wyrazem związków człowieka z jego środowiskiem: przyrodniczym, socjalnym czy nadnaturalnym. W kraju, gdzie sąsiadowały plemiona wrogo nastawione do siebie, gdzie nieprzewidywalne było zachowanie bóstw i duchów, magia i religia były praktykowane regularnie, by zapewnić poszczególnym ludziom i całym klanom przeżycie. Toteż wiele przedmiotów codziennego użytku miało związek z wierzeniami, szczególnie gdy ich używanie wiązało się z zyskaniem sobie przychylności bóstw i duchów. Także rytualne celebracje i relacje międzyludzkie wiązały się z używaniem rzeźbionych i malowanych przedmiotów. Naczynia do gotowania, strzały, dzidy do połowu ryb, kanu były zdobione w tym samym stopniu co figury czy maski rytualne. Człowiek wytwarzający te przedmioty nie uchodził za artystę, gdyż musiał odpowiedzieć na oczekiwania lokalnej tradycji -to co robił służyło przecież zachowaniu tradycji, ale umiejętności te dawały mu większy prestiż.

W całej Melanezji istniał podział na prace, których wykonanie należało do mężczyzn i te, które należały do kobiet. Dla mężczyzn było zarezerwowane używanie narzędzi kamiennych, służących do ścinania i obrabiania drewna (np. kamienna siekiera), toteż tylko oni mogli wytwarzać większość przedmiotów, określanych w kulturze europejskiej przedmiotami sztuki. Kobiety natomiast wytwarzały naczynia gliniane (garnki, beczki itp.) do gotowania oraz przechowywania żywności, a także przygotowywały paleniska, znajdujące się w każdym z domów, oraz wytwarzały przedmioty garncarskie, które były umieszczane na szczytach domów mężczyzn. Większość przedmiotów, określanych jako dzieła sztuki, była używana tylko przez mężczyzn, bo do nich należało przeprowadzanie różnych rytuałów klanowych czy plemiennych. Z tego względu gromadzono je i przechowywano w domu mężczyzn, a ich używanie czy nawet dotykanie było zabronione kobietom pod karą śmierci.

W rejonie Sepiku można wyróżnić kilka różnych stylów wytwarzania i dekoracji przedmiotów do użytku codziennego i rytualnego, co wiąże się z różnymi materiałami, służącymi do ich wytwarzania (twarde lub miękkie drewno, gałęzie sagowca, różne włókna roślinne, włosy ludzkie, pióra, glina, nasiona, liście czy zęby), jak również zastosowaną techniką: malowanie, tkanie, splatanie, rzeźbienie czy grawerowanie.

Ważną rolę podczas różnych ceremonii życia wioskowego pełniło czy jeszcze pełni dekorowanie ciała: maski nakładane na twarz, małe paski czy wstążki zawiązywane na ramionach i głowie, malowanie ciała oraz nakładanie różnych ozdób wykonanych z liści, kwiatów czy muszelek.

W wytworach sztuki Sepiku przedstawiany jest głównie człowiek - cała postać lub tylko jego głowa, w sposób realistyczny lub stylizowany. Rzadko są przedstawiane zwierzęta, najczęściej krokodyl, czasami ptak, który siedzi na głowie człowieka. Obecne są także motywy abstrakcyjne w postaci linii i kolorów. Wiele motywów odwołuje się do mitów i postaci z nimi związanych.

Dziś przedmioty te są produkowane przez lokalnych artystów na potrzeby turystów, a także jako źródło zdobycia środków finansowych. Niestety, turystyka wywiera negatywny wpływ na oryginalną twórczość poszczególnych wiosek - zaciera się różnorodność stylistyczna, wytwarza się to, na co jest zapotrzebowanie, co najbardziej się podoba.

Tłum z ang. Ks. Jan Rykała SAC